تصور کنید معاملهای را باز کردهاید که برخلاف انتظارتان پیش میرود. نشانههای بازار دیگر از تحلیل اولیه شما حمایت نمیکنند و اگر امروز هیچ پوزیشنی نداشتید، احتمالاً هرگز حاضر نبودید وارد چنین معاملهای شوید. با این حال هنوز برای بستن آن تردید دارید. چه چیزی باعث میشود تصمیمی که از بیرون کاملاً روشن است، از درون اینقدر سخت شود؟ یکی از پاسخها اثر مالکیت است.
در یک نگاه
- اثر مالکیت یکی از سوگیریهای شناختی است که باعث میشود معاملهگر صرفاً به دلیل داشتن یک پوزیشن، به آن وابسته شود و برای حفظ آن ارزش بیشتری قائل باشد.
- اثر مالکیت، زیانگریزی و خطای هزینه ازدسترفته در کنار هم، معاملهگر را به نگه داشتن پوزیشن زیانده، نادیده گرفتن نشانههای مخالف و پافشاری بر تصمیم اشتباه سوق میدهند.
- راه مقابله: ارزیابی بیطرفانه، تعیین شرط ابطال تحلیل، پایبندی به مدیریت ریسک و تصمیمگیری بر اساس واقعیت فعلی بازار، نه گذشته.
اثر مالکیت چیست؟
اثر مالکیت (Endowment Effect) یعنی ما برای چیزی که مال خودمان است، ارزش بیشتری قائل میشویم تا همان چیز وقتی مال ما نیست. در آزمایش مشهور کانمن، نچ و تیلر (۱۹۹۰) به گروهی از دانشجویان یک لیوان دادند و از گروه دیگر پرسیدند حاضرند چقدر برای همان لیوان بپردازند. صاحبان لیوان برای فروش، قیمتی حدود دو برابر مبلغی طلب کردند که خریداران حاضر به پرداختش بودند؛ فقط چون چند دقیقه مالک آن بودند.
در معاملهگری، «لیوان» همان پوزیشن باز است. وقتی وارد معامله میشویم، آن معامله دیگر یک فرصت بیطرف در بازار نیست؛ «معامله من» است، با تحلیل من، تصمیم من و اعتبار من.
سه سوگیری که دست در دست هم میدهند
| سوگیری | صدای درون | نتیجه در معامله |
|---|---|---|
| اثر مالکیت | «این پوزیشن من است و ارزشش بیشتر از چیزی است که بازار نشان میدهد.» | دل کندن سخت از معامله |
| زیانگریزی | «تا وقتی نبندم، ضرر نکردهام.» | نگه داشتن زیانده و بستن زودهنگام سودده |
| خطای هزینه ازدسترفته | «اینهمه وقت و پول گذاشتهام، نمیشود حالا بیرون آمد.» | میانگین کم کردن (Averaging Down) و افزایش ریسک |
طبق نظریه چشمانداز (Prospect Theory)، درد یک زیان تقریباً دو برابر لذت سودی هماندازه است. به همین دلیل معاملهگران تمایل دارند سودها را زود ببندند و زیانها را طولانی نگه دارند؛ الگویی که در ادبیات مالی به آن اثر تمایلی (Disposition Effect) میگویند و دقیقاً برعکس قانون قدیمی «سودها را بگذار بدوند، زیانها را کوتاه کن» است.
نشانههای گرفتار شدن در اثر مالکیت
- حد ضرر را عقب میکشید یا کلاً حذف میکنید، چون «بازار برمیگردد».
- به معامله زیانده حجم اضافه میکنید تا میانگین قیمت ورود بهتر شود.
- فقط تحلیلها و خبرهایی را دنبال میکنید که با پوزیشن شما همجهتاند.
- دلیل نگه داشتن معامله را عوض میکنید؛ معاملهای که کوتاهمدت بود، ناگهان «بلندمدت» میشود.
- بستن معامله را بهمنزله پذیرش اشتباه شخصی میبینید، نه یک تصمیم مدیریت ریسک.
سؤال طلایی: اگر امروز پوزیشن نداشتید، وارد میشدید؟
سادهترین ابزار برای شکستن اثر مالکیت این است که خود را جای معاملهگری بگذارید که هیچ پوزیشنی ندارد. قیمت ورود شما برای بازار هیچ اهمیتی ندارد؛ بازار نمیداند شما کجا خریدهاید. اگر با شرایط فعلی بازار حاضر نیستید همین معامله را از صفر باز کنید، نگه داشتن آن هم در عمل یعنی گرفتن همان تصمیم، هر روز دوباره.
راهکارهای عملی
- شرط ابطال را پیش از ورود بنویسید: مشخص کنید چه سطح قیمتی یا چه اتفاقی یعنی تحلیل شما دیگر معتبر نیست، و حد ضرر را همانجا بگذارید.
- حد ضرر را فقط در جهت کاهش ریسک جابهجا کنید: انتقال حد ضرر به نقطه سربهسر یا دنبال کردن سود مجاز است؛ عقب کشیدن آن نه.
- ریسک هر معامله را محدود کنید: وقتی هر معامله فقط درصد کوچکی از سرمایه را در خطر میگذارد، پذیرفتن زیان از نظر احساسی هم آسانتر میشود.
- میانگین کم کردن را ممنوع کنید: مگر اینکه از قبل بخشی از برنامه مکتوب شما بوده باشد.
- بازبینی زماندار: در فواصل مشخص هر پوزیشن باز را با سؤال «اگر امروز نداشتم، وارد میشدم؟» بررسی کنید.
- زیان را جزئی از کار ببینید: یک معامله زیانده که طبق برنامه بسته شده، معامله خوبی است؛ معاملهای که از برنامه خارج شده، حتی با سود، معامله بدی است.
جمعبندی
اثر مالکیت باعث میشود بهجای مدیریت معامله، از آن دفاع کنیم. معاملهگر حرفهای به پوزیشنهایش وفادار نیست؛ به فرآیند و مدیریت ریسک خودش وفادار است. هر تصمیم باید بر اساس واقعیت امروز بازار گرفته شود، نه قیمتی که دیروز در آن وارد شدهاید. برای آشنایی با سوگیری مکمل این خطا، مطلب اعتمادبهنفس کاذب در معاملهگری را بخوانید و برای مرور خطاهای پرتکرار دیگر، اشتباهات رایج معاملهگری و آموزش دستورات شرطی و حد ضرر را ببینید.
منابع: Kahneman, Knetsch & Thaler (1990), Journal of Political Economy؛ Shefrin & Statman (1985), Journal of Finance.
اخبار و آموزشهای تازه را از دست ندهید. به کانال اول فارکس بپیوندید.
