مفاهیم پایه بازار فارکس: پیپ، لات، اهرم، مارجین و سواپ

بسیاری از معامله‌گران تازه‌کار پیش از آنکه معنای دقیق مارجین، اهرم یا استاپ اوت را بدانند وارد معامله می‌شوند و وقتی پوزیشنی به‌طور خودکار بسته می‌شود، دلیلش را نمی‌فهمند. این مقاله مرجعی برای مفاهیم پایه بازار فارکس است؛ از جفت ارز، پیپ و لات تا مارجین، سواپ و سشن‌های معاملاتی، همراه با مثال عددی. اگر تازه با فارکس آشنا شده‌اید، پیشنهاد می‌کنیم ابتدا مقاله آشنایی با مفاهیم اصلی بازار فارکس را بخوانید.

جفت ارز و نحوه خواندن قیمت

در فارکس همیشه یک ارز در برابر ارز دیگر معامله می‌شود؛ به همین دلیل قیمت‌ها به‌صورت جفت ارز (Currency Pair) نمایش داده می‌شوند، مثل EUR/USD. ارز اول ارز پایه (Base Currency) و ارز دوم ارز مظنه (Quote Currency) است. قیمت ۱٫۱۰۰۰ برای EUR/USD یعنی هر یک یورو برابر ۱٫۱۰ دلار آمریکاست.

وقتی جفت ارزی را می‌خرید (Buy)، ارز پایه را می‌خرید و ارز مظنه را می‌فروشید؛ در فروش (Sell) برعکس است. جفت ارزها معمولاً در سه گروه قرار می‌گیرند:

• جفت ارزهای اصلی (Majors): جفت‌هایی که یک طرف آن‌ها دلار آمریکاست و بیشترین حجم معامله را دارند، مثل EUR/USD، GBP/USD، USD/JPY و USD/CHF.
• جفت ارزهای فرعی یا متقاطع (Minors / Crosses): جفت‌های مهم بدون دلار، مثل EUR/GBP یا EUR/JPY.
• جفت ارزهای اگزوتیک (Exotics): یک ارز اصلی در برابر ارز یک اقتصاد کوچک‌تر یا نوظهور، مثل USD/TRY؛ این جفت‌ها معمولاً اسپرد بالاتر و نوسان شدیدتری دارند.

پیپ و پیپت

پیپ (Pip) واحد استاندارد اندازه‌گیری تغییر قیمت است. در بیشتر جفت ارزها یک پیپ برابر چهارمین رقم اعشار (۰٫۰۰۰۱) است؛ در جفت‌هایی که ین ژاپن ارز مظنه است، مثل USD/JPY، یک پیپ برابر دومین رقم اعشار (۰٫۰۱) است.

بیشتر بروکرها قیمت را با یک رقم اعشار بیشتر نمایش می‌دهند. این رقم آخر پیپت (Pipette) نام دارد و برابر یک‌دهم پیپ است. برای مثال اگر EUR/USD از ۱٫۱۰۰۰۰ به ۱٫۱۰۲۵۰ برسد، قیمت ۲۵ پیپ (۲۵۰ پیپت) بالا رفته است.

در متاتریدر، واحد پوینت (Point) در حساب‌های پنج‌رقمی معمولاً همان پیپت است؛ پس وقتی حد ضرر را بر حسب پوینت وارد می‌کنید، ۱۰۰ پوینت معمولاً برابر ۱۰ پیپ است. برای طلا، شاخص‌ها و رمزارزها تعریف پیپ میان بروکرها یکسان نیست و بهتر است مشخصات نماد (Specification) را در پلتفرم بررسی کنید.

لات و حجم معامله

لات (Lot) واحد اندازه‌گیری حجم معامله است. یک لات استاندارد در فارکس برابر ۱۰۰٬۰۰۰ واحد از ارز پایه است و کوچک‌ترین حجم در بیشتر حساب‌ها ۰٫۰۱ لات است.

نوع لات	حجم در پلتفرم	واحد ارز پایه	ارزش هر پیپ در جفت‌های ‎/USD
استاندارد (Standard)	۱	۱۰۰٬۰۰۰	۱۰ دلار
مینی (Mini)	۰٫۱	۱۰٬۰۰۰	۱ دلار
میکرو (Micro)	۰٫۰۱	۱٬۰۰۰	۰٫۱ دلار

ارزش هر پیپ فقط در جفت‌هایی که دلار ارز مظنه است (مثل EUR/USD یا GBP/USD) برای حساب دلاری ثابت و برابر اعداد جدول است. در بقیه جفت‌ها ارزش پیپ ابتدا به ارز مظنه محاسبه و سپس با نرخ روز به دلار تبدیل می‌شود:

ارزش پیپ = اندازه پیپ × تعداد واحد ارز پایه (به ارز مظنه)

برای مثال در USD/JPY با قیمت ۱۵۰٫۰۰، ارزش هر پیپ برای یک لات برابر ۰٫۰۱ × ۱۰۰٬۰۰۰ = ۱٬۰۰۰ ین است که با تقسیم بر ۱۵۰ حدود ۶٫۶۷ دلار می‌شود.

حجم معامله مهم‌ترین عاملی است که ریسک شما را تعیین می‌کند: با حد ضرر ۲۰ پیپ در EUR/USD، یک لات استاندارد یعنی ۲۰۰ دلار ریسک و ۰٫۱ لات یعنی ۲۰ دلار.

اسپرد؛ قیمت خرید و فروش

در هر لحظه دو قیمت وجود دارد: قیمت فروش (Bid) که با آن می‌فروشید و قیمت خرید (Ask) که با آن می‌خرید و همیشه کمی بالاتر است. فاصله این دو، اسپرد (Spread) است و بخشی از هزینه معامله شما محسوب می‌شود. برای مثال در قیمت ۱٫۱۰۰۰ / ۱٫۱۰۰۲ اسپرد ۲ پیپ است؛ یعنی هر معامله از همان ابتدا حدود ۲ پیپ در ضرر باز می‌شود.

• اسپرد در جفت ارزهای اصلی و ساعات پرحجم کمتر است.
• هنگام انتشار اخبار مهم، باز شدن بازار پس از تعطیلی آخر هفته و ساعات کم‌حجم، اسپرد ممکن است به‌طور قابل توجهی باز شود.
• نمودار متاتریدر به‌طور پیش‌فرض بر اساس قیمت Bid رسم می‌شود؛ بنابراین سفارش خرید با قیمت Ask اجرا می‌شود که به‌صورت پیش‌فرض روی نمودار دیده نمی‌شود.
• برخی حساب‌ها اسپرد بسیار کمی دارند، اما به‌جای آن کمیسیون (Commission) ثابتی به ازای هر لات دریافت می‌کنند.

اهرم (Leverage)

اهرم امکان باز کردن معامله‌ای بزرگ‌تر از موجودی حساب را فراهم می‌کند. با اهرم ۱:۱۰۰ برای کنترل پوزیشنی به ارزش ۱۰۰٬۰۰۰ دلار فقط ۱٬۰۰۰ دلار وثیقه لازم است. اهرم سود اضافه یا پول رایگان نیست؛ فقط مقدار وثیقه لازم را کم می‌کند. سود و زیان همچنان بر اساس حجم کامل پوزیشن محاسبه می‌شود.

مثال: اگر بخواهید ۱۰ لات USD/JPY باز کنید، چون ارز پایه دلار است، ارزش قرارداد ۱۰ × ۱۰۰٬۰۰۰ = ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار است. در حسابی با اهرم ۱:۲۰۰، مارجین لازم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۲۰۰ = ۵٬۰۰۰ دلار می‌شود.

حداکثر اهرم به مقررات نهاد ناظر و نوع دارایی بستگی دارد. برای نمونه، نهادهای ناظر اتحادیه اروپا و بریتانیا اهرم مشتریان خرد را برای جفت ارزهای اصلی حداکثر ۱:۳۰ و نهاد ناظر آمریکا حداکثر ۱:۵۰ تعیین کرده‌اند، در حالی که بروکرهای فراساحلی اغلب اهرم‌های بسیار بالاتری ارائه می‌دهند.

اهرم بالا به‌تنهایی ریسک را زیاد نمی‌کند؛ ریسک واقعی را حجم معامله نسبت به موجودی تعیین می‌کند. اما اهرم بالا باز کردن حجم‌های بزرگ را آسان می‌کند و همین وسوسه، علت اصلی از دست رفتن بسیاری از حساب‌هاست.

مارجین (Margin)

مارجین بخشی از موجودی است که بروکر برای باز نگه داشتن پوزیشن به‌عنوان وثیقه کنار می‌گذارد. این مبلغ خرج نمی‌شود و پس از بستن معامله دوباره آزاد می‌شود.

مارجین لازم = (حجم به لات × ۱۰۰٬۰۰۰ × قیمت) ÷ اهرم

اگر ارز پایه همان ارز حساب باشد (مثلاً USD/JPY در حساب دلاری)، ضرب در قیمت لازم نیست. برای مثال، خرید یک لات EUR/USD با قیمت ۱٫۱۰۰۰ در حساب دلاری با اهرم ۱:۱۰۰:

1. ارزش قرارداد: ۱۰۰٬۰۰۰ یورو × ۱٫۱۰ = ۱۱۰٬۰۰۰ دلار
2. مارجین لازم: ۱۱۰٬۰۰۰ ÷ ۱۰۰ = ۱٬۱۰۰ دلار
3. با حجم ۰٫۱ لات مارجین ۱۱۰ دلار و با ۰٫۰۲ لات (۲٬۰۰۰ یورو) ۲۲ دلار می‌شود.

بالانس، اکوئیتی، مارجین آزاد و سطح مارجین

در پنجره ترمینال متاتریدر (کلید Ctrl+T)، زبانه Trade چند عدد مهم درباره وضعیت حساب را نمایش می‌دهد:

اصطلاح	معنا	فرمول
بالانس (Balance)	موجودی حساب بدون در نظر گرفتن پوزیشن‌های باز؛ فقط با بستن معامله، واریز یا برداشت تغییر می‌کند	—
اکوئیتی (Equity)	ارزش لحظه‌ای حساب	بالانس + سود یا زیان شناور
مارجین (Margin)	مجموع وثیقه پوزیشن‌های باز	جمع مارجین پوزیشن‌ها
مارجین آزاد (Free Margin)	مبلغ در دسترس برای معامله جدید یا تحمل ضرر	اکوئیتی − مارجین
سطح مارجین (Margin Level)	شاخص سلامت حساب به درصد	(اکوئیتی ÷ مارجین) × ۱۰۰

یک مثال عددی

حسابی با بالانس ۲۰٬۰۰۰ دلار دارید و چند پوزیشن با مجموع مارجین ۱۰٬۰۰۰ دلار باز کرده‌اید که اکنون ۴٬۰۰۰ دلار سود شناور دارند:

• اکوئیتی = ۲۰٬۰۰۰ + ۴٬۰۰۰ = ۲۴٬۰۰۰ دلار
• مارجین آزاد = ۲۴٬۰۰۰ − ۱۰٬۰۰۰ = ۱۴٬۰۰۰ دلار
• سطح مارجین = (۲۴٬۰۰۰ ÷ ۱۰٬۰۰۰) × ۱۰۰ = ۲۴۰٪

اگر همین پوزیشن‌ها به‌جای سود، ۴٬۰۰۰ دلار ضرر داشتند، اکوئیتی ۱۶٬۰۰۰ دلار، مارجین آزاد ۶٬۰۰۰ دلار و سطح مارجین ۱۶۰٪ می‌شد. وقتی پوزیشن بازی ندارید، بالانس، اکوئیتی و مارجین آزاد با هم برابرند. سود یا زیان فقط پس از بستن پوزیشن به بالانس اضافه یا از آن کم می‌شود.

کال مارجین و استاپ اوت

بروکرها دو آستانه برای سطح مارجین تعریف می‌کنند که در مشخصات هر نوع حساب اعلام می‌شود:

• کال مارجین (Margin Call): مرحله هشدار. وقتی سطح مارجین به این آستانه (مثلاً ۱۰۰٪) برسد، پلتفرم هشدار می‌دهد و معمولاً نمی‌توانید پوزیشن جدیدی باز کنید، اما پوزیشن‌های فعلی باز می‌مانند.
• استاپ اوت (Stop Out): مرحله بستن اجباری. اگر سطح مارجین به این آستانه (مثلاً ۵۰٪ یا ۲۰٪) برسد، سیستم بروکر پوزیشن‌ها را به‌طور خودکار، معمولاً از پرضررترین آن‌ها، می‌بندد تا سطح مارجین دوباره بالاتر از آستانه قرار گیرد.

مثال: بالانس ۲۰٬۰۰۰ دلار و یک پوزیشن با مارجین ۲٬۰۰۰ دلار. اگر ضرر شناور به ۱۸٬۰۰۰ دلار برسد، اکوئیتی ۲٬۰۰۰ دلار و سطح مارجین ۱۰۰٪ می‌شود (کال مارجین). اگر ضرر به ۱۹٬۰۰۰ دلار برسد، اکوئیتی ۱٬۰۰۰ دلار و سطح مارجین ۵۰٪ است و در بروکری با استاپ اوت ۵۰٪ پوزیشن بسته می‌شود؛ یعنی ۱۹٬۰۰۰ دلار از ۲۰٬۰۰۰ دلار حساب از دست رفته است.

هدف استاپ اوت جلوگیری از منفی شدن حساب است، اما در شکاف قیمتی (Gap) یا نوسان شدید خبری، قیمت بسته شدن ممکن است بدتر از سطح استاپ اوت باشد. بسیاری از بروکرهای تحت نظارت برای مشتریان خرد حفاظت از موجودی منفی (Negative Balance Protection) ارائه می‌دهند؛ پیش از افتتاح حساب این مورد را در شرایط بروکر بررسی کنید.

رسیدن به کال مارجین یعنی مدیریت ریسک پیش‌تر شکست خورده است. حد ضرر هر معامله باید خیلی زودتر از استاپ اوت فعال شود.

چرا سفارش شرطی اجرا نشد؟

اگر یک سفارش شرطی (Pending Order) فعال شود اما مارجین آزاد کافی برای باز کردن آن وجود نداشته باشد، سرور بروکر آن را اجرا نمی‌کند و سفارش با پیام کمبود موجودی رد یا حذف می‌شود. برخی بروکرها هم پیش از اجرا بررسی می‌کنند که سطح مارجین پس از باز شدن پوزیشن جدید از حد معینی پایین‌تر نرود. این رفتار خطای بروکر نیست؛ پیش از گذاشتن چند سفارش شرطی همزمان، مارجین آزاد حساب را بررسی کنید.

سواپ (Swap)

سواپ یا هزینه شب‌مانی (Rollover) مبلغی است که برای نگه داشتن پوزیشن پس از پایان روز معاملاتی (معمولاً ساعت ۰۰:۰۰ به وقت سرور) به حساب واریز یا از آن کسر می‌شود. پایه آن تفاوت نرخ بهره دو ارز جفت است: اگر ارزی با نرخ بهره بالاتر را بخرید، ممکن است سواپ مثبت بگیرید و در جهت مخالف معمولاً سواپ منفی می‌پردازید. بروکرها کارمزد خود را هم به آن اضافه می‌کنند، به همین دلیل در بسیاری از نمادها سواپ هر دو جهت منفی است.

• در یک روز هفته، معمولاً پایان روز چهارشنبه، سواپ سه برابر محاسبه می‌شود تا روزهای تعطیل آخر هفته را پوشش دهد؛ در برخی نمادها این روز متفاوت است.
• مقدار سواپ خرید و فروش هر نماد را می‌توانید در مشخصات نماد در پنجره Market Watch ببینید.
• معامله‌گرانی که نمی‌خواهند سواپ بپردازند یا دریافت کنند، می‌توانند از حساب‌های بدون سواپ (Swap-Free) یا اسلامی استفاده کنند؛ این حساب‌ها گاهی به‌جای سواپ کارمزد ثابت دارند.
• در معاملات درون‌روزی سواپ اهمیت کمی دارد، اما در معاملات چندهفته‌ای می‌تواند بخش مهمی از سود یا زیان باشد.

سشن‌های معاملاتی

بازار فارکس مکان مرکزی ندارد و از عصر یکشنبه تا عصر جمعه به وقت گرینویچ (تقریباً بامداد دوشنبه تا بامداد شنبه به وقت تهران) به‌صورت ۲۴ ساعته فعال است. با این حال حجم معاملات در طول روز یکسان نیست و فعالیت بازار به چهار سشن (Session) اصلی تقسیم می‌شود. ساعات جدول زیر تقریبی و به وقت تهران است و با تغییر ساعت رسمی در اروپا، آمریکا و استرالیا حدود یک ساعت جابه‌جا می‌شود.

سشن	آبان تا اسفند	فروردین تا مهر	ویژگی
سیدنی	۰۰:۳۰ تا ۰۹:۳۰	۰۱:۳۰ تا ۱۰:۳۰	آرام‌ترین سشن؛ فعالیت روی AUD و NZD
توکیو	۰۳:۳۰ تا ۱۲:۳۰	۰۳:۳۰ تا ۱۲:۳۰	فعالیت روی JPY و جفت‌های آسیایی
لندن	۱۱:۳۰ تا ۲۰:۳۰	۱۰:۳۰ تا ۱۹:۳۰	بیشترین حجم روزانه؛ EUR، GBP و CHF
نیویورک	۱۶:۳۰ تا ۰۱:۳۰	۱۵:۳۰ تا ۰۰:۳۰	اخبار اقتصادی آمریکا و حرکات دلار

بیشترین نقدینگی و نوسان معمولاً در همپوشانی سشن لندن و نیویورک دیده می‌شود (در زمستان حدود ۱۶:۳۰ تا ۲۰:۳۰ به وقت تهران). ساعات پایانی جمعه و ابتدای هفته معمولاً کم‌حجم‌ترند و اسپردها بازتر است.

جمع‌بندی

شناخت این مفاهیم پیش‌نیاز هر معامله در فارکس است:

• قیمت هر جفت ارز ارزش ارز پایه بر حسب ارز مظنه است و حرکت آن با پیپ سنجیده می‌شود.
• لات حجم معامله و در نتیجه ارزش هر پیپ و میزان ریسک را تعیین می‌کند.
• اسپرد، کمیسیون و سواپ هزینه‌های معامله‌اند و باید در محاسبه سود لحاظ شوند.
• اهرم فقط وثیقه لازم را کم می‌کند و مارجین همان وثیقه است؛ سطح مارجین شاخص سلامت حساب است.
• کال مارجین و استاپ اوت آخرین خط دفاع بروکرند، نه ابزار مدیریت ریسک شما؛ حد ضرر و حجم مناسب را خودتان تعیین کنید.

پیش از معامله با پول واقعی، این مفاهیم را در حساب دمو تمرین کنید و اعداد ترمینال را بعد از هر معامله بررسی کنید تا رابطه حجم، مارجین و سود و زیان برایتان ملموس شود.

این مطلب جنبه آموزشی دارد و توصیه سرمایه‌گذاری نیست.